کدخبر: ۱۳۹۰

اگرچه شواهد و مستنداتی از جایگاه مذهبی مشهد و اجرای آیین های مذهبی، پیش از دوران صفویه وجود دارد و حتی نقل قول‌هایی هم از مجالس مذهبی آن دوران می‌شود، اما عصر صفوی به شکوفایی آیین‌های مذهبی معروف است و از پی آن مجالس عزا نیز رونق می‌گیرد.

به گزارش ثامن پرس، مشهد برای حدود 10قرن، میزبان آیین‌های مختلف محرم بوده است. حضور دسته های عزاداری شهرهای مختلف، بر تنوع و غنای این آیین‌ها و سنت‌ها، افزوده است. در اینجا نیم‌نگاهی خواهیم داشت به بعضی از رسوم عزاداری:

* اگرچه شواهد و مستنداتی از جایگاه مذهبی مشهد و اجرای آیین های مذهبی، پیش از دوران صفویه وجود دارد و حتی نقل قول‌هایی هم از مجالس مذهبی آن دوران می‌شود، اما عصر صفوی به شکوفایی آیین‌های مذهبی معروف است و از پی آن مجالس عزا نیز رونق می‌گیرد.   گفته می‌شود از همین رو، شاه سلطان حسین صفوی موقوفه‌ای برای تعزیه داری در نظر می گیرد و می‌نویسد: «... مبلغ چهارده تومان را در عشر اول شهر محرم هر سال در آستانه مقدسه صرف تعزیه سیدالشهدا، خامس آل عبا و اصحاب و اطعام سوگواران نمایند.»

تاریخ‌نگاران روایت کرده‌اند که در آن ایام، اطعام سوگواران سنتی رایج بوده و موقوفاتی به این امر اختصاص داشته است، به طوری‌که در موقوفه شاه طهماسب صفوی آمده است: «نصف درآمد از نه عشر عایدات موقوفات کل مزرعه حسینی باید همه ساله در ایام عاشورا هر روز و شب صرف تعزیه داری امام حسین(ع) شود.» اما همه چیز به این مراسم ختم نمی‌شده و آیین‌هایی نظیر نخل‌برداری، برگزاری مراسم آهنگین و دسته های مذهبی و... در مشهد بسیار رایج بوده است. معمولاً هم رواق دارالضیافه، ایوان طلای صحن عتیق و مسجد گوهرشاد و مدرسه پایین پا، به محل برگزاری مجالس عزاداری تبدیل می‌شد.

* در عهد قاجار هم مشهد همچنان مرکز برگزاری مهم ترین مراسم عبادی و سوگواری بوده تا آنجا که چون مراسم با وسعت بیشتری انجام می‌گرفته ، افزون بر صحن عتیق و دارالضیافه و مسجد گوهرشاد، در رواق گنبد ا... وردیخان نیز مراسم برپا می‌شده است.

گنجینه تاریخ مشهد هنوز هم علایم و نشانه‌های آن دوران را نظیر علامت فولادی زرکوب و پرده شبیه خوانی با خود همراه دارد. با تدوین طومار عضدالملک رفته رفته نظم بر مراسم حاکم می‌شود و همه چیز قوت بیشتری می گیرد. بر این اساس شمار روضه خوان ها و زیارتنامه خوان ها و خطیب‌ها و ملا‌ها معین و نوبت‌های کشیک و بودجه مراسم عزاداری نیز تعیین شد تا آنجا که مراسم مطابق با مقررات و آیین نامه‌ها اجرا می شد و در ایام سوگواری به ویژه در دهه اول محرم و آخر صفر و سالروز شهادت معصومین(ع) ضریح مطهر، رواق‌ها و بدنه مناره‌ها و ازاره ایوان طلا و قسمت‌هایی از سقاخانه با پارچه‌ها و بیرق‌ها سیاهپوش می‌شد و مکان‌های اجرای مراسم با نصب و تعویض پرده و چیدن چراغ و شمعدان آماده و همچنین با دعوتنامه از میهمانان، روضه خوانان و مرثیه سرایان، خطبا و مداحان دعوت می شد .

بعضی اسناد مربوط به هزینه اطعام سوگواران در عصر محمد علی شاه قاجار نشان می‌دهد که پذیرایی از سوگواران به ویژه در شب عاشورا جزو مراسم سوگواری حرم مطهر بوده و هزینه‌های آن از محل موقوفات تامین می‌شده است. گاه وسعت برگزاری مراسم تا حدی بود که چون چراغ های موجود در حرم و اماکن تکافوی نیاز آن را نداشت، از چراغ های کرایه‌ای استفاده می‌شد.

همه این روایت‌ها بر مرکزیت مشهد در برنامه‌های عزاداری محرم تاکید دارد، موضوعی که تا به امروز نیز تداوم یافته است و میراث گذشتگان ما به شمار می‌آید.

 

نمای تاریخی

مراسم عاشورای سال 1309 هجری قمری در صحن عتیق (انقلاب اسلامی فعلی)