مشهد با دو گسل اساسی در جنوب به نام «سنگ‌بست-‌شاندیز» و در شمال به اسم «کشف‌رود» محصور شده‌است، گسل‌هایی که گسترش مشهد را عده‌ای خواسته یا ناخواسته در دل آن‌ها رقم زده‌اند به‌ویژه در بخش جنوبی شهر که ساخت‌و‌سازها و سکونت‌ها بر روی گسل مهم «سنگ بست-‌شاندیز» خطری خاموش به شمار می‌رود که روند برج‌سازی‌ها در این محدوده بدون توجه به آن همچنان ادامه دارد.

به گزارش ثامن پرس؛ مشهد با دو گسل اساسی در جنوب به نام «سنگ‌بست-‌شاندیز» و در شمال به اسم «کشف‌رود» محصور شده‌است، گسل‌هایی که گسترش مشهد را عده‌ای خواسته یا ناخواسته در دل آن‌ها رقم زده‌اند به‌ویژه در بخش جنوبی شهر که ساخت‌و‌سازها و سکونت‌ها بر روی گسل مهم «سنگ بست-‌شاندیز» خطری خاموش به شمار می‌رود که روند برج‌سازی‌ها در این محدوده بدون توجه به آن همچنان ادامه دارد.

با توجه به سالروز وقوع زلزله بم در پنجم دی‌ماه که «روز ملی ایمنی در‌برابر زلزله» نام‌گذاری شده‌است، برای بررسی وضعیت زلزله‌خیزی مشهد، برآوردی از آنچه در انتظار این شهر نشسته و خطراتی که در این زمینه آن را تهدید می‌کند، با مسئولان و متخصصان این حوزه گفتگو می‌کنیم.

خطر گسل سنگ‌بست-‌شاندیز برای ساخت‌و‌سازها در ارتفاعات جنوبی

در این زمینه، دکتر «سیدکیوان حسینی» عضو هیئت علمی و رئیس مرکز تحقیقات زمین‌لرزه‌‌شناسی دانشگاه فردوسی ابتدا به معرفی و توضیح گسل‌های موجود و فعال مشهد می‌پردازد و با یادآوری محاصره این شهر با دو گسل مهم در جنوب و شمال شهر، می‌گوید: «در بخش جنوبی مشهد، گسل بسیار مهم و خطرناک «سنگ‌بست-شاندیز» قرار دارد که از حدود سنگ‌بست در جنوب‌شرق مشهد شروع می‌شود و تا پس از شاندیز ادامه می‌‌یابد.»به گفته این دکترای «لرزه‌زمین‌‌ساخت»، گسل سنگ‌بست-شاندیز از گسل‌های اساسی و مهمی است که می‌تواند مشهد را تحت تاثیر خود قرار دهد.گویا علاوه‌بر این‌ها، دو سالی می‌شود که بحث گسل دیگری به نام «گسل جنوب مشهد» به طور اساسی مطرح شده‌است. دکتر حسینی در این رابطه اظهار می‌کند: «این گسل از قدیم وجود داشته‌‌است و اکنون در حال انجام مطالعاتی بر روی فعالیت اصلی آن و تکنوتیکی لرزه‌زمین‌ساختی‌بودن یا نبودنش هستیم، اما هنوز به اطمینان کامل نسبت به فعالیت گسل جنوب مشهد نرسیده‌ایم.» به گفته او، شهرک زکریا و محلات مختلف ساخته‌شده در حاشیه و روی ارتفاعات جنوبی، درون این گسل قرار دارند.

مجموع بحث‌ها این مسئله را پیش می‌کشد که مشهد به‌‌ویژه محدوده ارتفاعات جنوبی مشهد که روی گسل نیز قرار دارند، چقدر در‌‌برابر زلزله مقاوم هستند که پاسخ دکتر حسینی بسیار تامل‌برانگیز است: «در بحث مقاوم‌سازی و نوع سازه‌ها تخصصی ندارم، اما بر‌‌اساس قانونی جهانی، به‌هیچ‌وجه روی گسل یا همان بخش برشی که به آن پهنه گسل می‌گویند نباید ساخت‌وساز انجام شود، اما به خاطر مسائل مالی و سودجویی‌ها، این مسئله رعایت نمی‌شود، نکته‌ای که در تهران نیز دیده می‌شود.»او به طور خاص درباره ساخت‌وسازها بر روی گسل‌های «سنگ‌‌بست-‌شاندیز» و «گسل جنوبی مشهد» که در ارتفاعات جنوبی مشهد قرار دارند نیز با بیان اینکه مطالعه خیلی دقیقی در پهنه گسلی جنوب مشهد انجام نشده‌است، تصریح می‌کند: «با این حال، رقم کلی جهانی اعلام‌شده برای رعایت حریم گسل‌ها و جلوگیری از انجام ساخت‌وسازها، تا فاصله ۵٠٠متر از هر طرف خط اصلی گسل است که البته می‌تواند در گسل‌های مختلف بیشتر یا کمتر هم باشد.»

پذیرش تخریب کامل ساختمان‌ها با انجام ساخت‌وساز روی گسل جنوب

دکتر حسینی با تاکید بر اینکه ابتدا باید پهنه‌های برشی گسل جنوبی با انجام مطالعاتی مشخص شود، می‌گوید: «با همه این تفاسیر، به نظر می‌رسد که به واسطه وجود ارتفاعات به عنوان مانعی برای پیشروی بیشتر، هنوز حریم گسل سنگ‌بست-شاندیز که آن طرف کوه‌ قرار دارد نقض نشده، اما در گسل جنوب مشهد که سمت شهر قرار دارد و پای ارتفاعات و پایین‌تر از آن را در بر می‌گیرد، ساخت‌وسازهایی انجام شده‌‌است.»رئیس مرکز تحقیقات زمین‌لرزه‌‌‌شناسی دانشگاه فردوسی با تاکید بر اینکه ساختمان‌های محدوده ارتفاعات جنوبی مشهد دقیقا روی گسل بنا شده‌اند، اظهار می‌کند: «بسیاری از این ساختمان‌ها در حریم گسل جنوبی مشهد قرار گرفته‌اند که در صورت محرز‌شدن فعالیت این گسل و وقوع زلزله، همه آن‌ها تخریب خواهند‌شد.»

هیچ سازه‌ای مقاوم ویژه پهنه گسل در دنیا وجود ندارد

او همچنین با تاکید بر اینکه همه ساخت‌وسازهای انجام‌شده روی پهنه برشی گسل، با وقوع زلزله، به طور کامل تخریب می‌شود، تصریح می‌کند: «حتی در دنیا سازه‌ای وجود ندارد که روی پهنه گسل ساخته‌شود و مقاوم باشد.» این نکته موجب می‌شود تا درباره میزان مقاومت برج‌هایی بپرسم که زیر آن‌ها غلتک‌های بزرگی را جانمایی کرده‌اند تا با حرکت زمین، به‌آرامی بلغزند و مانع تخریب ساختمان شوند. دکتر حسینی درباره این تکنولوژی که در دنیا مبحثی قدیمی به شمار می‌رود، این‌گونه توضیح می‌دهد: «نام این تکنولوژی جدایش لرزه‌ای است که بیمارستان امام‌حسین‌(ع) در بخش جنوبی مشهد نیز از این سیستم بسیار مفید استفاده می‌کند، اما آن را نیز در پهنه گسل نمی‌توان استفاده کرد، چون باز هم سازه‌ها به طور کامل تخریب می‌شوند.»

وضعیت ساخت‌وسازها در گسل شمالی را نیز از او جویا می‌شوم که اظهار می‌کند: «خوشبختانه ساخت‌وسازها هنوز آن‌قدرها به سمت گسل کشف‌رود نرفته‌است. بنابراین، مشکل خاصی در آن محدوده نداریم، اما باید همین شرایط مدیریت شده و گسترش شهری در نظر گرفته‌‌‌‌شود.» با این حال، این دکترای «لرزه‌زمین‌ساخت» درباره گسل «توس»، از شاخه‌های اصلی و فعال گسل کشف‌رود، می‌گوید: «این گسل تقریبا در بخش‌های شمالی مشهد وارد شده و ساخت‌وسازهایی بر روی آن انجام شده‌‌است که باید کنترل شود.»

گسل‌های کشف‌رود، توس و خیرآباد در شمال و شرق مشهد

در شمال مشهد نیز گسل فعال «کشف‌رود» قرار دارد که این دکترای «لرزه‌زمین‌ساخت» در توضیح آن می‌گوید: «گسل کشف‌رود به چندین شاخه تقسیم می‌شود که گسل توس یکی از شاخه‌های فعال آن به شمار می‌رود. بنابراین، مشهد از سمت شمال نیز تحت تاثیر زلزله قرار دارد.» البته حلقه محاصره مشهد با گسلی دیگر در شمال‌شرق مشهد، تنگ‌تر می‌شود، گسلی که دکتر حسینی آن را «خیرآباد» می‌نامد: «خیرآباد به عنوان گسلی فعال و خطرناک مطرح است، زیرا در طول تاریخ، فعالیت‌هایی را از آن شاهد بوده و تخمین زده‌ایم. بدین ترتیب، بخش‌های دیگری از شهر نیز با این گسل‌ها تهدید می‌شوند.»

اینجاست که این استاد دانشگاه بر تکمیل مطالعات از نظر لرزه‌خیزی و اجرا و همچنین تکمیل مقاوم‌سازی در منطقه تاکید می‌کند و سپس با تکیه بر تاریخ لرزه‌خیزی مشهد، به ارزیابی شرایط موجود می‌پردازد: «لرزه‌خیزی تاریخی مشهد نشان می‌دهد که این شهر حداقل چهار بار تحت تاثیر شدید زلزله قرار گرفته که یکی از آن‌ها موجب کشتار ۴هزار نفری در منطقه شده‌است.»

وقوع زلزله بزرگ در مشهد تکرار خواهد‌شد

او بر‌اساس خروجی این لرزه‌خیزی تاریخی، این‌گونه نتیجه می‌گیرد: «مطمئنا وقوع زلزله‌ای بزرگ در مشهد تکرار خواهد‌شد، زیرا مباحث مربوط به زمین‌لرزه، دوره‌ای هستند.» دکتر حسینی به تشریح دوره‌ای‌بودن پدیده زلزله می‌پردازد و توضیح می‌دهد: «در دوره‌های خاصی از زمان، دوباره تجمع تنش و انرژی داخل منطقه‌ای که گسل‌ فعال می‌نامیم اتفاق می‌افتد. بنابراین، در طول زمان خاصی این انرژی آزاد می‌شود.» این بررسی‌های علمی به گفته رئیس مرکز تحقیقات زمین‌لرزه‌‌‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد، نشان می‌دهد که بروز و وقوع زلزله‌های بزرگ و مخرب در منطقه جای شک ندارد. بنابراین، تنها نکته مهم فاصله زمانی بین دو زلزله بزرگ قبلی و زلزله‌ای است که اتفاق خواهد‌افتاد.»

دوره میان‌زلزله‌ای، فرصتی برای مقاوم‌سازی

او از این فاصله زمانی با عنوان «دوره میان‌زلزله‌ای» نام می‌برد و تاکید می‌کند: «از این زمان می‌توان برای مسئله بسیار مهم پیشگیری استفاده کرد که مبحثی کاربردی و کمک‌کننده به شمار می‌رود، به گونه‌ای که حتی از بحث تئوریک پیش‌بینی نیز مهم‌تر، کاربردی‌تر و مفیدتر است.» دکتر حسینی با بیان اینکه مقاوم‌سازی‌ سازه‌ها یکی از مباحث مطرح در شرایط پیشگیری به شمار می‌رود که در فرصت زمانی دوره میان‌زلزله‌ای باید انجام شود، می‌گوید: «به مسئولان و مدیران مربوطه تاکید می‌کنم که در حوزه ساخت‌وسازها باید بیشترین اهمیت را قائل شوند و هیچ‌گونه احمالی نداشته‌باشند.» سوالی که این بین مطرح می‌شود این است که «دوره میان‌زلزله‌ای» چه مدت تخمین زده می‌شود که او این‌گونه به آن پاسخ می‌دهد: «پیش‌بینی‌های علمی همراه با احتمال است که می‌تواند دارای خطای منفی و مثبتی حتی تا ١٠سال نیز باشند، اما مطالعات تکمیلی چون لرزه‌خیزی و ژئودتیکی منطقه می‌تواند کمک کرده و این بازه زمانی را دقیق‌تر کند.» توضیحات دکتر حسینی به اینجا ختم می‌شود که: «با استفاده از علم نقشه‌برداری و ماهواره‌های جی‌پی‌اس می‌توانیم تمرکز تنش و به دنبال آن نرخ تمرکز تنش را به دست آوریم و با وجودِ داشتن تعداد زلزله‌های تاریخی ثبت‌شده، زمان وقوع زلزله بعدی را با احتمال دقیق‌تر و بهتری تخمین بزنیم.»

در حوزه نظارت بر ساخت‌وسازها ضعف داریم

در عین حال، این استاد دانشگاه به اشکال اساسی دیگری در حوزه ساخت‌وسازها گریز می‌زند: «مشکل اصلی در حوزه نظارت بر ساخت‌وسازهاست و به دلیل ضعف در این مسئله مهم، سازه‌ها دچار اشکالات اساسی در زمان زلزله می‌شوند.» نمونه‌ای که او از ضعف در نظارت بر ساخت‌وسازها یاد می‌کند زلزله سال٧۶ قائنات است که تمام روستاهایی که در خط گسل قرار داشتند، کاملا تخریب شدند: «پیش از زلزله٧۶ در قائنات زلزله دیگری اتفاق افتاد که پس از آن، برای مردم خانه‌های ضدزلزله بتن‌آرمه احداث کردند که همین خانه‌ها موجب کشتار شدیدتر مردم در زلزله سال٧۶ شد.» دلیل این مسئله نیز آن‌گونه که دکتر حسینی روایت می‌کند، نبودِ نظارت دقیق در زمان ساخت خانه‌ها بود، به گونه‌ای که میل‌گردها بدون عاج در بتن کار گذاشته شده‌بودند و در نتیجه، هیچ مقاومتی نداشتند. همچنین انجام‌نشدن مطالعات فرهنگی و اجتماعی در منطقه و در نظر نگرفتن نیاز مردم متناسب با شرایط محیطی، بر بار این فاجعه افزود، چراکه مردم برای خنک‌ترشدن خانه‌هایشان، سقف‌ها را با کاهگل پوشانده‌بودند که این کار تناسب نیروها را بر هم زد و سازه‌های بتنی فروپاشید و مردم له شدند.

تاثیر گسل شمال و جنوب نیشابور بر مشهد

«شمال نیشابور» و «جنوب نیشابور» نیز گسل‌های دیگری هستند که دکتر حسینی در توضیح آن‌ها اظهار می‌کند: «این دو گسل که حتی از گسل سنگ‌بست-شاندیز هم اهمیت بیشتری دارند، بسیار خطرناک هستند و در طول تاریخ بارها موجب تخریب نیشابور شده‌اند و با توجه به فاصله کمی که با مشهد دارند، فعال‌شدن آن‌ها تاثیر بسیار شدیدی بر شهر خواهدداشت.» البته آن‌گونه که این استاد دانشگاه می‌گوید، به اندازه دو شهر اصلی مشهد و نیشابور، روستاهایی که در این مناطق هستند نیز تحت تاثیر بسیار شدید این دو گسل نیشابور قرار دارند. این مسئله در حالی است که معمولا روستاهای ایران با زلزله‌ای به بزرگی حدود ۵/۵ریشتر، کاملا تخریب می‌شوند. رئیس مرکز تحقیقات زمین‌لرزه‌‌‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد با این توضیح که ۵/۵ریشتر زلزله بزرگی محسوب نمی‌شود، یادآور می‌شود: «در حقیقت، زمین‌لرزه‌های بیش از ٧ریشتر، بزرگ نامیده می‌شوند، اما روستاهای ما با جمعیت زیادی که در خود دارند، دربرابر زلزله، بحرانی هستند مانند شهر خرو که وضعیت بسیار خطرناکی به لحاظ ساخت‌وساز و موقعیت خود نسبت به گسلِ فعال دارد.»