امام صادق (ع) به عنوان رهبر واقعی امت تا جای ممکن برخلاف خواسته حاکمیت طاغوت و غاصب، روشنگری کردند که این به نوعی همان «آتش به اختیار» بودن است.

به گزارش ثامن پرس، بعد از سخنرانی رهبری در دیدار با دانشجویان در ماه رمضان امسال، عبارت آتش به اختیار گسترش فراوانی یافت و برداشت های مختلفی از آن شد که رهبر انقلاب در خطبه های نماز عید فطر این عبارت را به حرکت فرهنگی خودجوش و تمیز معنا کردند.

الگوی نهضت فرهنگی امام صادق (ع) نیز راهی را به ما نشان می دهد که می‌توانیم بدون حاشیه و شبهه، در جبهه فرهنگ فعال باشیم. در همین راستا روزنامه قدس به مناسبت سالروز شهادت امام صادق(علیه‌السلام) گفت وگویی با دکتر محمدحسین رجبی دوانی استاد و مؤلف تاریخ اسلام انجام داده است.

در ادامه بخشی از مصاحبه را می خوانید:

 

چه عاملی سبب شد امام صادق(علیه‌السلام) میدان علم و فکر را برای هدایت جامعه برگزینند؟

حضرت صادق(علیه‌السلام) در منصب سیاسی نبودند، مخالفت‌ها با ایشان در بُعد فکری و عقیدتی مطرح می‌شد. بنابراین متکلمان اهل سنت همچون اشاعره، معتزله و مرجئه، خوارج (اگرچه در بعد سیاسی مطرح نبودند، اما در مکه و مدینه آزادی عمل داشته و اعتقاداتشان را بیان می‌کردند)، جریان معروف به «دهریون» که به مبدأ و معاد اعتقاد نداشتند و نیز غُلات که برخی آن را به شیعه منتسب می‌کردند، اما ائمه(علیهم السلام) آن‌ها را نفی و طرد کرده‌اند، به عنوان جریان‌های معارض در دوران حیات امام صادق(علیه‌السلام) فعال بودند.

در نوع مواجهه امام صادق(علیه‌السلام) با این جریان‌ها باید گفت، چون آن‌ها اهل فکر و بحث بودند، امام حتی در مکان‌هایی همچون مسجدالحرام و مسجدالنبی با بزرگان این جریان‌های فکری، مناظره می‌کردند و از هر راهی که برای اثبات حرف هایشان وارد می‌شدند، حضرت با استدلال‌های قوی و متقن محکوم شان می‌کردند. حتی با غیرمسلمانان هم امام با منطق و سعه صدر و کلام مستحکم، صحبت و دیدگاه شان را رد می‌کردند.

البته گاهی هم حضرت با تربیت شاگردان ورزیده از مناظره مستقیم پرهیز کرده و کسانی چون هشام بن حَکَم و مؤمن طاق را به بحث با آن‌ها گسیل می‌داشتند. اگر نیاز به استحکامِ بیشتر بحث بود، حضرت ورود کرده یا پایه استدلال شاگردان را محکم می‌کردند.

 

چرا با وجود فضای باز سیاسیِ ناشی از تغییر خلافت، امام صادق(علیه‌السلام) به جای قیام سیاسی و در دست گرفتن حکومت به راه اندازی نهضت علمی فرهنگی اقدام کردند؟

امام صادق(علیه‌السلام) تجربه خاصی را در دوران امامت خودشان داشتند که برای دیگر ائمه(علیهم السلام) پدید نیامد؛ یعنی انتقال خلافت از خاندانی فاسد به خاندان فاسد دیگر؛ هنگام تزلزل بنی امیه، سرکرده دعوتگران بنی عباس، «ابوسلمه خلال» بود که در کوفه می‌زیست و ابومسلم خراسانی زیرنظر وی فعالیت و قلمروی بنی امیه را تصرف می‌کرد و به عراق نزدیک می‌شد؛ ابوسلمه با آنکه در خدمت عباسیان بود، تصمیم گرفت خلافت را به امام صادق(علیه‌السلام) برساند. بنابراین نامه‌ای برای حضرت نوشت و عرض کرد: اگر بپذیرید با شما بیعت کنم و با سقوط بنی امیه شما خلیفه شوید، اما امام نامه او را بدون گشودن و خواندن، سوزاندند و وقتی فرستاده ابوسلمه از پاسخ نامه پرسید، حضرت فرمودند: پاسخ همان بود که دیدی.

علت آنکه این انتقالِ قدرت بر پایه خروش مردم به جان آمدهِ از ظلم نبود؛ بلکه جنگ قدرتی بود بین دو گروه باطل که در این میان بسیاری از مردم هم فریب خورده و تصور می‌کردند بنی عباس مسیر درست را طی می‌کند. از دیگر سو، ابومسلم که فرمانده نظامی بنی عباس بود، با جنایات و کشتار وسیع و ایجاد رعب و وحشت درصدد سقوط بنی امیه برآمد، بنابراین امام حق، هرگز در رأس حاکمیتی که بر اثر جهل و بی خبری مردم و جنایات وسیع حاصل می‌شد، قرار نمی‌گرفت.

به عبارت دیگر اگرچه امام صادق(علیه‌السلام) جایگاه رهبریِ امت و جامعه را حق خود می‌دانستند، اما نه به هر قیمتی. بنابراین اگر می‌پذیرفتند وامدار ابوسلمه و ابومسلم که عملکردشان فاسد بود، شوند، حفظ چنین حکومتی را باید با روش ابومسلم یعنی رعب و وحشت دنبال می‌کردند و این از ساحت مقدس امام به دور بود و این کارِ فرصت طلبان و قدرت دوستان بود.

 

نگاه حضرت(علیه‌السلام) به کار فرهنگی برای رسیدن به چه مقصدی بود و چقدر نهضت علمی فکری امام صادق(علیه‌السلام) منتج به آن شد؟

بنابر تعبیر رهبر معظم انقلاب، امام صادق(علیه‌السلام) درپی آن بودند که با کار فرهنگی و علمی زمینه‌ای فراهم کنند تا مردم به بصیرت برسند و جایگاه امام را بدرستی شناخته و سراغ ایشان بروند؛ اما بنی عباس با فرصت طلبی خود مانع شده و مردم را در جهل نگاه داشتند.

اگرچه جایگاه امامت و ولایت امام از سوی خدا تعیین شده است، اما برای آنکه این ولایت به حاکمیت مردم برسد، باید مردم معرفت داشته، مطیع امام و حاضر به جانفشانی در راه ایشان باشند که جامعه عصر امام صادق(علیه‌السلام) با این موقعیت فاصله بسیار داشت، بنابراین امام صادق(علیه‌السلام) درصدد برآمدند این فاصله را با بصیرت افزایی کاهش دهند.

 

آیا می‌توان اقدام‌های امام صادق(علیه‌السلام) را در عرصه فکر و فرهنگ نوعی «آتش به اختیار» بودن دانست و از آن برای اصلاحات فرهنگی در جامعه امروز بهره گرفت؟

تفاوت موقعیت امام صادق(علیه‌السلام) با امروز این است که در آن دوران رهبری و اختیار جهان اسلام در دست خلفای جائر و غاصب بود. امام(علیه‌السلام) آزادی عمل نداشتند، اما چون رهبر واقعی امت بودند تا جای ممکن برخلاف خواسته حاکمیت، روشنگری کردند که این به نوعی همان «آتش به اختیار» بودن است، اما امروز هدایت جامعه در اختیار ولی فقیه است که خود ایشان مروج معارف دینی و تلاش برای جلوگیری از تحرکات دشمن در عرصه‌های فرهنگی و سیاسی هستند، اما متأسفانه دولت و تشکیلات اجرایی که وظیفه مدیریت جامعه را دارند برخلاف دغدغه‌های رهبری، دل نگران فرهنگ نیستند و حتی خواسته‌های غیرانقلابی هم دارند، مانند دغدغه برگزاری کنسرت به جای توجه به مسائل اصلی، بنابراین رهبر معظم انقلاب از دانشجویان خواستند منتظر تشکیلات رسمی حکومتی نشوند و خود در میدان فرهنگ ورود کنند.

بنابراین، کار امام صادق(علیه‌السلام) آتش به اختیار است، اما در مقابلِ طاغوت و خلیفه غاصب، ما نیز باید با تأسی به ایشان در این عرصه ورود و به تکلیف مان عمل کنیم، بویژه که رهبری انقلاب خود خواستار و حامی این مهم‌ هستند و این تفاوت امروز با زمانه امام صادق(علیه‌السلام) است.