محسن توسلی متولد سال 1347 در مشهد است. کارشناسی پرستاری دارد و خوشنویسی را زیر نظر مرتضی روحانی، حسین ترمه چی، عبد الصمد صمدی و سید محمد حسینی موحد آموخته است.

در کارنامه درخشان هنری وی برپایی بیش از25 نمایشگاه انفرادی داخلی وخارجی (ترکمنستان) و بیش از 30 نمایشگاه گروهی داخلی و خارجی (در ترکیه، بنگلادش، پاکستان) داوری چندین جشنواره داخلی، انتشار مجموعه گرافیکی" آرام دل" و کسب رتبه نخست در جشنواره های کریمه اهل بیت(ع)، طلیعه ظهور، هنرهای تجسمی امام رضا(ع) و همچنین دومین جشنواره های هنرهای تجسمی فجر و آموزش نقاشی خط در مکتب هنر رضوان موسسه آفرینش های هنری آستان قدس رضوی به چشم می خورد.

 

گفت و گوی ثامن پرس با محسن توسلی از هنرمندان رشته نقاشی خط پیش روی شماست.

 

• امروز ما با کسی که کارشناسی پرستاری دارد طرفیم یا هنرمند خوشنویسی که نقاشی خط را به صورت حرفه ای انجام می دهد؟

- راستش داستانش طولانیست! همه چیز از کلاس پنجم دبستان شروع شد! از توجه یک معلم خوش قریحه به مشق هایی که من بسیار خوش خط و مرتب می نوشتم و ایشان که به خوشنویسی علاقه مند بود، مرا به این هنر ترغیب کرد. یادم است اوایل انقلاب بود و آن روزها استاد اسماعیلی قوچانی نمایشگاهی در مشهد داشت.

معلم به من پوستر نمایشگاه را که انواع خطوط خوشنویسی (طغری، معلی، کوفی و...) درآن نوشته شده بود داد و گفت: توسلی! بیا این اسم های خطوط را بخوان! من در آن سن و سال حتی نمی توانستم این اسامی را درست بخوانم، اما با ذوق و شوق به آن ها نگاه می کردم و ایشان مرا تشویق کرد که به دیدن نمایشگاه بروم.

 

 

• پس اولین جرقه از همان جا زده شد...

- بله. این علاقه در من به وجود آمد و ادامه یافت. در دوران راهنمایی در مدرسه مجلسی تحصیل می کردم و فعالیت های زیادی در تهیه روزنامه دیواری و کارهای فوق برنامه داشتم. خاطرم هست در یکی از روزهای زمستان تا شب تمام دیوارهای مدرسه را رنگ آمیزی کردم و فردایش کلی برای بچه ها کلاس گذاشتم! همزمان عضو فعال کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بودم و آنجا هم روزنامه دیواری درست می کردم. کم کم با به تصویر کشیدن شخصیت های مختلف به سمت نقاشی متمایل شدم.

مخصوصا با ارتباط با محیطی که در آن بزرگانی چون استاد مرتضی روحانی، مرحوم استاد حسین ترمه چی، استاد عبدالصمد صمدی و استاد سیدمحمد حسینی موحد رفت وآمد داشتند و می توان گفت این عزیزان اولین هنرمندان نقاش و خوشنویس مشهدی بودند که کارگاه هایی مانند ورکشاپ های امروزی برگزار می کردند.

 

 

• یعنی حضور در محضر چهره های سرشناس دو عرصه نقاشی و خوشنویسی شما را خوشنویس نقاش کرد؟

- بله دقیقا. به اتفاق اساتید به طبیعت می رفتیم و نقاشی می کردیم. کم کم رنگ وارد خوشنویسی های من شد و من هر دو هنر را همزمان دنبال می کردم.

 

 

• پس پرستاری چگونه وارد زندگی تان شد؟

- آن زمان مثل حالا این همه اطلاعات درباره رشته ها وجود نداشت. من برای انتخاب رشته پیش یکی از آشنایان رفتم تا راهنماییم کند. ایشان نیز مرا ترغیب کرد که رشته پرستاری را انتخاب کنم. اما در همان دانشکده پرستاری هم ما علاقه مندان به هنر گروهی تشکیل داده بودیم و شب شعر و نمایشگاه های خوشنویسی برگزار می کردیم.

 

 

• از هنر نقاشی خط بگویید.

- اولش با نقاشی کردن خط شروع شد. اسماعیل جلایر و حسن زرین قلم و چند تن دیگر لابه لای خطوط استاد میرزا غلامرضا را نقاشی کردند. گاهی اسماعیل جلایر در کنار خطوط منظره می کشید. عده ای دیگر بودند که نقاشی می کشیدند و در نقاشی، خط می نوشتند. گر چه در این مورد هنوز ابهاماتی وجود دارد که چه کسی به وجود آورنده نقاشی خط بوده است.

 

 

• عنصر غالب آثار شما چیست؟ خط بر نقاشی غلبه می کند یا نقاشی برخط؟ یا هردو در یک راستا هستند؟

- من سعی کرده ام که هیچ کدام نه به نفع دیگری کنار برود و نه آن یکی را کنار بزند. یعنی خوشنویسی نباید رنگ و فرم را کنار بزند یا بالعکس. باید خط و نقاشی جوری با لایه های درونی و بافت کار ترکیب شوند که نتوان آن ها را از هم جدا کرد. تلاشم این است که اثر با بوم و کلاف و رنگ و خط و فرم همگی یک مجموعه واحد یکپارچه را تشکیل دهند.

 

• بیشتر چه سبک و تکنیکی را در آثارتان دنبال می کنید؟

- در نقاشی خط تکنیک ها بسیار زیاد است و هر تکنیکی شاخه های فرعی وسیعی دارد که هر کدام برای خودش دنیایی است. طوری که آدم دوست دارد چندین عمر داشته باشد تا بتواند همه آن ها را تجربه کند. من تقریبا بیشتر تکنیک ها را تجربه کرده ام. اما اخیرا سعی می کنم از تمام ظرفیت های عنصر خوشنویسی استفاده کنم و آن را در کادر و کلاف و بوم محدود نکنم. حتی در قسمت هایی متن از کادر بزند بیرون. می خواهم دامنه برداشت مخاطب باز باشد و کسی که جلوی تابلو می ایستد بتواند اثر را در تخیل و ذهنش ادامه بدهد.

 

• چرخش قلم و رنگ شما بر بوم، بیشترحول محور دین می چرخد. این تاثر از کجا ریشه گرفته و می گیرد؟

- بله درست است. بیشتر نمایشگاه های من با موضوعات مذهبی بوده است. چرا وقتی در مسیر رودخانه هستیم از سرچشمه آب برنداریم؟! ببینید ما سراغ آثار هر کدام از ادبا و عرفا که برویم حضور قرآن و احادیث ائمه اطهار(ع) را شاهد هستیم. برخلاف تصور دیگران کار در فضاهایی به جز آثار مذهبی خیلی راحت تر است. می توانی زیر اثر بزنی: بدون عنوان! و یک سری حروف و متریال را در هم بپیچانی و فرمی از آن استخراج کنی. این برای من راحت تر از این است تا که بخواهم براساس محتوای دینی یا ادبی فرم و قالب را در حروف بگنجانم. اما برای من کارهایی با مضمون دینی راضی کننده تر است و حس بهتری به آن دارم و ارتباط نزدیکتری با این موضوع برقرار می کنم.

 

• آیا تا به حال با مضمون حضرت رضا(ع) نیز اثری به انجام رسانده اید؟

- بله. من دو نمایشگاه اختصاصی در مورد حضرت رضا(ع) داشته و همچنین در نمایشگاه های گروهی دیگری که به این مضمون بوده، شرکت کرده ام.

 

• آیا در هنگام کار با لحظات خاص و نابی مواجه شده اید؟ از همان حس ها که روی کار و زندگی تان تاثیر بگذارد؟!

- تا وقتی شما با کار ارتباط برقرار نکنید مطمئن باشید مخاطب هم نمی تواند با کار شما ارتباط برقرار کند. من تقریبا تمام کارهایم به این صورت است و اگر ببینم نمی توانم با آن ارتباط برقرار کنم کار را کنار می گذارم. گاهی در حین کار به نوای قرآن گوش می دهم و گاهی هم به موسیقی سنتی. این نواها در من انگیزه کار کردن ایجاد می کند. اما وقت هایی هم هست که باید تمرکز کامل داشته و با تمام حواست در خدمت کار باشی.

 

 

• به نظر شما در معماری های جدیدی که در حرم مطهر در حال انجام است، می توان از نقاشی خط هم در تزیینات استفاده کرد؟

- بنظر من "سیاه مشق" خود جلوه ای از هنر نقاشی خط است. اصلا احتیاجی نیست که ما نقاشی خط را به حرم ببریم، بسیاری از کتیبه نگاری های حرم نقاشی خط هستند. کتیبه ها در حرم همانند چشمان یک معماری می مانند که بیننده ابتدا به آن می نگرد. این کتیبه ها، همچون کتیبه بایسنغری صحن گوهرشاد که همه به آن مباهات می کنیم، قرن ها به یادگار می مانند.

البته باید در هنر معماری جدید به اجرای درست نقاشی خط توجه بیشتری داشته باشیم. باید بسیار هوشمندانه و هنرمندانه فرم های خط را با نقش مایه های سنتی مثل آیینه، آجر و گل و مرغی که بسیاری از آن ها از دوره صفویه به ما رسیده ترکیب کرد که هیچ کدام دیگری را نفی نکند و در خدمت هم باشد.

 

 

• نظرتان نسبت به فعالیت های متعدد موسسه آفرینش های هنری آستان قدس رضوی در شهر مشهد چیست؟

- فعالیت های موسسه آفرینش ها در شهری که متاسفانه اولین و مهمترین نگارخانه هایش در رکود به سر می برند قابل تحسین است. این موسسه در زمینه چاپ کتاب های هنری خصوصا کتاب هایی که در گنجینه ها از دسترس عموم دور بوده اند و در اختیار گذاشتن آن ها برای همه، به ویژه هنرمندان مشهدی؛ همچنین برپایی کارگاه های مختلف هنری با هنرمندان خوب و بالقوه ای که در این فضا رشد کرده و آثار خوبی که عرضه کرده اند، در رشد و بالندگی هنر موثر بوده است.

 

• از امام رضا( ع) در راه هنر چه می خواهید؟

- چند سالی است که مقوله ای ذهن من را درگیر کرده است: روایت سرگذشت شیعه از صدراسلام تا جنگ های اکنون در سوریه و کشورهای دیگر. در این باره تا به حال اتودها و طرح هایی نیز زده ام و مواد و مصالح کار را هم تهیه کرده و پیش بینی می کنم که این کار سه تا پنج سال زمان ببرد. هر زمان به حرم مطهر حضرت رضا(ع) می روم از ایشان می خواهم به من توفیق و توانی بدهند تا بتوانم این مجموعه را آنچنان که درخور است به خوبی به سامان برسانم. شما هم برایم دعا کنید.