کدخبر: ۲۰۰

در پلازا چهار طرف فضا را بازار تشکیل داده است. دو طرف هم دو بنای یادمانی قرار دارد. یک بنای یادمانی مدرن و یک بنای یادمانی پست مدرن. دقیقا همین اتفاق برای میدان شهدا افتاده است.

سرویس فرهنگی ثامن پرس، علیرضا تقوایی: دانش شهرسازی در دنیا کمتر از 100 سال عمر دارد. اگر تمرکزمان را به ایران معطوف کنیم متوجه می شویم عمر این دانش در ایران کمتر از 50 سال است. ریشه‌ی تشکیل این دانش در دنیا ریشه ای فرهنگی بوده است.

اما اگر نگاه‌مان را کمی از بعد تاریخی شکل گیری شهرسازی به بعد فلسفی این دانش بچرخانیم متوجه می‌شویم دانش شهرسازی در حوزه ی فضا بحث می کند و نه بنا. اما متاسفانه در ایران نگاه‌ها در حوزه شهرسازی بیشتر معطوف به بنا است تا فضا و این مساله علت قسمت عمده‌ای از مشکلات شهرسازی فعلی ما است.

البته در دوره هایی این نگاه تا حدودی وجود داشته است. برای مثال در دوره‌ای ساختمان‌های خیابان‌های اطراف حرم باید زاویه‌ای 30 درجه‌ای را برای ساخت رعایت می‌کرده‌اند که این مساله نوعی نگاه به فضا است.

در رابطه با مدل شهرسازی اطراف حرم اما اگر به چند سال قبل توجه کنیم برخی از مسائل شفاف تر می‌شوند. سال 89 جلسه ای در مرکز پژوهش‌های آستان قدس تشکیل شد که در آن جلسه آقای درهمی گزارشی از وضعیت پروژه میدان شهدا داد. محور آن گزارش این بود که میدان شهدا پیشخوان یا مقدمه ورود حرم مطهر رضوی است.

در آن جلسه دو اعتراض عمده به این گزارش شد. اعتراض اول این بود که 960 متر فاصله است بین پیشخوان پیشنهادی و حرم مطهر. و اعتراض دوم که نکته عمیقی را شامل می‌شد این بود که جریانی از معماران تربیت شده در خارج از کشور نوعی بنا را در شهرهایی مانند مشهد، تهران، اصفهان، شیراز ،یزد و... که عمدتا پایه‌ی مذهبی دارند پیشنهاد می‌دهند که هیچ قرابت معنایی با محیط شهری و مخصوصا شهرهای مذهبی ایران ندارد. این بنای شهری پلازا نام دادر. البته آن موقع شاید این انتقاد خیلی مورد توجه قرار نگرفته باشه اما گذشت زمان نشان داده که دقیقا همان اتفاق افتاده است. در واقع ما در میدان شهدا در چهار سمت میدان با بازار مواجه‌ایم. از طرفی در یک سمت میدان یک بنای مدرن داریم که همان ساه=ختمان شهرداری است و در سمت دیگر میدان یک ساختمان پست مدرن که ساختمان شورای شهر است.

آنچه که در میدان شهدا تحت عنوان فضای مدنی نام گزاری شده در واقع همان پلازایی است که در غرب تئوریزه شده است. البته در آنجا جایگاه دارد ولی در ایران و به خصوص در شهرهای مذهبی به هیچ وجه. و این نکته هم مهم است که چنین بنایی تا کنون در سابقه معماری ما وجود نداشته است.

در پلازا چهار طرف فضا را بازار تشکیل داده است. دو طرف هم دو بنای یادمانی قرار دارد. یک بنای یادمانی مدرن و یک بنای یادمانی پست مدرن. دقیقا همین اتفاق برای میدان شهدا افتاده است. همین مسائل شاید اگر حدود 10 سال قبل مورد توجه قرار می گرفت خیلی از مشکلات حل می شد. متاسفانه نگاه های غیر تخصصی در حوزه شهرسازی، مخصوصا در اطراف حرم مطهر باعث شده تحلیل ها خیلی سطحی بشوند.

اما سوال اینجاست که راه حل چیست؟ مساله ای داریم به نام حکم روایی خوب شهری یا به عبارتی مدیریت مشارکتی شهر؛ البته نه به معنای اینکه اوراق مشارکت برای قطارشهری بفروشیم و یا اینکه شورای شهری به عنوان واسطه یک الگوی دموکراتیک شهری را پایه بگذارد بلکه به معنای اینکه هر کسی خودش را مسئول مکان زندگی اش یداند.

به عنوان یک مثال می‌خواهم به نکته‌ای اشاره کنم. تحلیلی که از این دوره شورای شهر مشهد وجود داشته این بوده است که این دوره از مجموعه مدیریت شهری مشهد می‌خواهد به حاشیه شهر بپردازد. حاشیه ی شهر مشهد با توصیفاتی که انجام می شود چیزی در حدود 50 درصد جمعیت شهر را تشکیل می دهد. طبیعتا باید طی این سه سال خدمات مدیریت شهری مشهد موجبات رضایت حاشیه نشینان را بوجود آورده باشد. اما اتفاقی که افتاده آن است که هنوز رضایت این جمعیت جلب نشده است.

اما چرا؟ نکته در آنجاست که مردمان حاشیه کماکان سهمی در مدیریت شهری ندارند و هنوز برای آنها تصمیم گرفته می شود. سوال بعدی در آنجا خودنمایی می‌کند که چطور می‌توان این مشارکت مردمی در مدیریت شهری را بوجود آورد؟

آیت الله اراکی درسی ارائه می دهند و به نام خارج فقه نظام عمران شهری. مسائلی که آنجا مطرح می‌شود گستره زیادی داشته‌اند از جمله پرداخت به مساله وسعت شهر، کیفیت راه ها، واحد همسایگی و... . اما ناظر به مساله‌ای که مطرح شد؛ یکی از بحث هایی که در آن جلسات بحث شده است، عطف به روایات و قرآن با مدل شهید صدر، این است که در مدل شهر اسلامی جامعه ای که در مرکز شهر می نشیند باید جمعیت کم برخوردار باشد.

در واقع اگر این اتفاق رخ دهد؛ به صورت خودکار ما افزایش مشارکت مردمی جمعیت کم برخوردار در مدیریت شهری را شاهد خواهیم بود.

کار حاکمیتی برای این موضوع سوق دادن بازار به حاشیه شهر است. البته هم اکنون یک فرصت شکست بازارهای تجاری در خیابان های اطراف حرم وجود دارد؛ مانند مراکز موجود در خیابان صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف. شکست این اتفاق کاملا محرز است. پس از شکست تجاری این ساختمان ها می‌توان برای تغییر کاربری شان برنامه ریزی کرد.